Alessandro Scarlatti maakt niet alleen muziek. Hij creëerde de blauwdruk voor het geluid van de 18e-eeuwse opera. Geboren in Palermo, Sicilië in 1660, werd hij een van de meest productieve componisten van Italië. Hij stierf in 1725 in Napels en liet een erfenis achter die bepalend was voor het baroktijdperk.
Zijn carrière begon vroeg. Rond de leeftijd van 12 jaar werd hij naar Rome gestuurd, waar hij onder invloed kwam van Bernardo Pasquini. Die opleiding bleef hangen. Zijn eerste opera, Gli equivoci nel sembiante (1679), was meer dan zijn debuut. Dit leverde hem het beschermheerschap op van koningin Christina van Zweden. Ze werd zijn beschermer en gaf in 1680 de opdracht voor “L’honestà negli amori”*. Scarlatti diende hem tot 1684.
Van daaruit belde Napels. In 1684 werd hij “maestro di capella”. Hij bleef daar bijna twintig jaar. Gedurende deze tijd creëerde hij meer dan 40 opera’s en hofamusementen. Gli equivoci in amore (1690) is een mooi voorbeeld van deze periode van intense creativiteit. Hij kopieerde niet alleen trends. Hij stelt ze.
Florence trok hem weg in 1702. Prins Ferdinand III de’ Medici huurde hem in om vier opera’s voor zijn theater te componeren. Helaas zijn die scores verloren gegaan voor de geschiedenis. Twee jaar later keerde Scarlatti terug naar Rome. Hij diende kardinaal Pietro Ottoboni en ging naar de prestigieuze Arcadian Academy. In 1708 bekleedde hij een soortgelijke functie in de basiliek van Santa Maria Maggiore. Ook breidde hij zijn operaambities uit. Il trionfo della libertà en Il Mitridate Eupatore gingen tijdens het carnaval in Venetië in première. Dit laatste wordt algemeen beschouwd als een van zijn absolute meesterwerken. Hij reisde naar Venetië om toezicht te houden op de uitvoeringen.
In 1709 keerde hij terug naar Napels. Dit veroorzaakte zijn meest intense creatieve uitbarsting. Hij componeerde missen, serenades en grote opera’s. La Principessa fedele (1710), Scipione nelle Spagne (1714) en Il Tigrane (1715) waren zijn grote successen. In deze werken rijpte de driestemmige ariavorm steeds verder. De strijkers van het orkest werden brutaler en zelfverzekerder. Hij verschuilt zich niet langer achter de zanger.
In 1716 componeerde hij een mis voor paus Clemens XI. In hetzelfde jaar voltooide hij zijn eerste “opera buffa”, “Il Trionfo dell’Onore”. Het werd voor het eerst uitgevoerd in Napels in 1718. Van 1718 tot 1721 stopte de productie nooit echt. Vervolgens trok hij zich rond 1723 terug in Napels. Het geluid vervaagde. Het schrijven vertraagde.
Scarlatti’s chromatische harmonieën en thematische ontwikkeling lagen tientallen jaren voor op componisten als Mozart en Schubert.
Waarom is hij vandaag belangrijk? Vaak vergeten mensen de man achter de ouverture. Scarlatti creëerde de driedelige Italiaanse ouverture. Allegro-Adagio-Allegro. Deze structuur is slechts een open opera. Het werd de directe voorloper van de klassieke symfonie. Zijn kamermuziek getuigt van een meesterlijke vormbeheersing. Meer dan 600 kamercantates die tijdens zijn leven zijn gecomponeerd, zijn nog steeds bewaard gebleven. Dat is een enorme hoeveelheid muziek.
Zijn benadering van het orkest was even revolutionair. In het begin van hun carrière speelden de strijkers vooral intro’s en ritornelli. Instrumentaal intermezzo. Scarlatti heeft daar verandering in gebracht. Hij maakte van de orkestbegeleiding een essentieel onderdeel van de stem. Hij gebruikt niet alleen blaasinstrumenten als achtergrondtexturen. Hij gebruikt trompetten, fluiten, hobo’s en fagotten om bepaalde dramatische effecten te bereiken. Hoorns kwam onder zijn leiding het orkest binnen.
Hij liet enkele onafhankelijke orkestwerken na. Maar hij veranderde het operaorkest. De harmonie was chromatisch. De ontwikkeling van deze thema’s ontwikkelde zich met een meesterschap dat lang na zijn dood modern aanvoelde. Hij beïnvloedde Mozart. Hij beïnvloedde Schubert. Hij schrijft niet alleen aantekeningen op papier. Hij bedraadde het zenuwstelsel van de westerse klassieke muziek.
Voelt het anders als je beseft hoeveel de geschiedenis van de opera afhangt van deze specifieke architectonische keuzes? Misschien. Of misschien voelt het gewoon zwaar. Scarlati’s muziek leeft voort. Het wacht om gehoord te worden. Maar de stilte tussen de noten vertelt zijn eigen verhaal.
