Paul Muni speelde niet alleen historische figuren. Hij werd hen. Geboren als Weisenfreund in Lemberg, Oostenrijk (nu Lviv, Oekraïne) op 22 september 1895, groeide hij op in een familie van Pools-Joodse acteurs. Hij betrad het podium toen hij nog een kind was. Tegen de tijd dat zijn familie naar de Verenigde Staten emigreerde, was hij al ondergedompeld in de theaterwereld.
Hij begon in Jiddische aandelenbedrijven langs de oostkust. Toen kwam de cruciale verandering in 1918. Hij sloot zich aan bij het Jiddische kunsttheater in New York. Hier ontwikkelde hij een specifieke vaardigheden. Hij beheerste de kunst van het make-up. Dit talent zou zijn filmcarrière bepalen. Hij speelde vaak personages die veel ouder waren dan zijn werkelijke leeftijd.
De jaren twintig maakten hem tot een Jiddische toneelster. Die populariteit opende deuren. Hij kreeg zijn eerste Broadway-rol in We Americans van 1926 tot 1927. Hollywood keek toe. In 1929 maakte hij zijn filmdebuut in The Valiant.
Critici merkten het op. Hij ontving een Academy Award-nominatie voor het spelen van een moordenaar. Het leek het begin van een legendarische Hollywood-run. De kassa was het daar niet mee eens. De film was een teleurstelling. De volgende deed het slechter. In Seven Faces (1929) speelde hij zeven verschillende personages. Het publiek bleef weg.
Muni trok zich terug op het podium. Hij keerde terug naar New York. Hij vond opnieuw succes in Counsellor-at-Law, dat liep van 1931 tot 1933. De recensies waren lovend. Hij had bewezen dat hij de harde schittering van het scherm kon overleven. Maar het echte succes liet nog op zich wachten.
Hij stierf in Montecito, Californië, op 25 augustus 1967. De reis van een jonge jongen in Jiddische theaters naar een voor een Oscar genomineerde hoofdrolspeler was geplaveid met zware make-up en moeilijke rollen. De industrie had zijn bereik gezien. Ze hadden het alleen nog niet helemaal begrepen.
De overgang van podium naar scherm
Waarom crashten sommige podiumgiganten in Hollywood? Muni was niet immuun voor die val. Zijn vroege films testten de wateren. The Valiant toonde zijn intensiteit. Seven Faces toonde zijn veelzijdigheid. Geen van beiden heeft kaartjes verkocht.
“Muni hervatte zijn toneelcarrière, en hij kreeg bijzondere lof voor zijn werk bij Counselor-at-Law.”
Deze spil was van strategisch belang. Het was geen pensioen. Het was een herkalibratie. Hij moest de wereld eraan herinneren dat hij een kamer kon besturen. Het podium maakte dat soort aanhoudende prestaties mogelijk. De camera vergde vaak subtiliteit die hij nog niet volledig onder de knie had.
Zijn achtergrond in het Jiddisch theater bracht hem discipline bij. Het leerde hem met gewicht te spreken. Die vaardigheden werden uiteindelijk overgedragen. Maar het begin van de jaren dertig was een brug. Een periode waarin hij zichzelf opnieuw moest bewijzen. Aan zijn fans. Aan zichzelf.
De historische figuurafbeeldingen zouden later komen. De prijzen zouden volgen. Maar die vroege mislukkingen in Seven Faces brachten een leemte aan het licht. Tussen acteren op het podium en acteren voor film. Muni dichtte die kloof met hard werken. En veel protheselijm.
De Muni-methode: onderzoek, make-up en studiokracht
Paul Muni verscheen niet zomaar op de set in 1932. Hij arriveerde met een doel dat zijn carrière opnieuw zou definiëren. Het begon met Scarface, een misdaaddrama waarin hij een wrede, explosieve gangster speelde. Alleen al die rol betekende een verschuiving. Toen kwam Ik ben een voortvluchtige van een kettingbende. Hier portretteerde Muni een verarmde veteraan uit de Eerste Wereldoorlog die in de criminaliteit terechtkwam. De film diende als een harde uiteenzetting van het strafsysteem en hielp een einde te maken aan ketenbendes in het Amerikaanse Zuiden. Het leverde Muni ook zijn tweede Oscar-nominatie op.
Hij tekende datzelfde jaar bij Warner Brothers. Tegen het einde van het decennium was hij de meest prestigieuze ster van de studio. Waarom? Omdat zijn achtergrond als prominent toneelacteur Hollywood ervan weerhield hem te vormen. Ze konden hem niet dwingen een verkoopbaar imago op te bouwen. Ze konden hem niet veranderen in een typische hoofdrolspeler op het grote scherm. In plaats daarvan hanteerde Muni scriptgoedkeuring. Dit was een zeldzame concessie tijdens de gouden eeuw van het studiosysteem. Er zijn maar heel weinig acteurs die zoveel macht hebben.
Het resultaat? Diverse rollen. Superieur werk. Muni werd bekend door het afbeelden van prominente historische figuren. Hij pakte films met serieuze maatschappelijke thema’s aan. Hij heeft er niet van geprofiteerd. Hij heeft uitgebreid onderzoek gedaan. Hij studeerde dialecten. Hij las literaire werken. Hij gebruikte ook make-up om zijn eigen gelaatstrekken te verbergen. Hierdoor ontstond een fysieke representatie van het onderwerp. Het ging niet om knap zijn. Het ging over echt zijn.
Voorbij de oppervlakte: de kosten van authenticiteit
Denk eens aan de inspanning die deze uitvoeringen met zich meebrengen. Muni vertrouwde niet op charme. Hij was afhankelijk van arbeid. Hij verdween zo volledig in een personage dat zijn eigen gezicht irrelevant werd. De make-upafdeling werkte overuren om zijn bekende kenmerken te verdoezelen. Dit was nodig voor de fysieke transformatie. Maar het was ook onderdeel van het proces. Hij speelde niet zichzelf. Hij was iemand anders aan het bouwen.
Deze aanpak scheidde hem van zijn collega’s. Andere sterren zijn misschien gebaseerd op hun uiterlijk of hun bestaande bekendheid. Muni beschouwde elke rol als een baan. Een lastige klus. Hij bestudeerde de taal van zijn personages. Hij nam hun maniertjes in zich op. Hij zorgde ervoor dat het publiek de persoon zag, en niet de acteur.
“Wat de rol ook was, Muni deed uitgebreid onderzoek naar het personage.”
Deze toewijding heeft zijn vruchten afgeworpen. Zijn films overtroffen over het algemeen de meeste Hollywood-tarieven van die tijd. Het studiosysteem eiste doorgaans naleving. Muni zorgde voor naleving gecombineerd met artistieke integriteit. Hij gebruikte zijn macht om projecten te kiezen die er toe deden. I Am a Fugitive from a Chain Gang was niet zomaar een film. Het was een verklaring. Scarface was niet alleen entertainment. Het was een portret van geweld.
Erfenis van de toneelacteur in Hollywood
Muni’s aanwezigheid bij Warner Brothers veranderde het landschap. Hij bewees dat een serieuze acteur een kassucces kon zijn. Hij hoefde geen romantische hoofdrolspeler te zijn. Hij hoefde niet in de mal te passen. De studio herkende zijn waarde. Ze gaven hem de vrijheid om te kiezen. Dit was niet gebruikelijk. De meeste acteurs waren poppen. Muni had de touwtjes in handen.
Zijn reputatie ging hem vooruit. Critici wisten wat ze kregen. Ze wisten dat ze diepte zouden zien. Ze wisten dat ze moeite zouden zien. Deze verwachting zette een norm. Het daagde andere acteurs uit. Het daagde de producenten uit. Het dwong de industrie om karaktergedreven verhalen serieus te nemen
Van Oscar-glorie tot podiumdominantie
De carrière van Paul Muni draaide niet alleen om het winnen van prijzen. Het ging over overleven in een studiosysteem dat vaak aanvoelde als een kooi. In 1935 nam hij het op tegen Black Fury. Hij speelde een mijnwerker die verwikkeld was in een meedogenloos vakbondsgeschil. De rol leverde hem een derde Oscarnominatie op. Hij was een inschrijfkandidaat, wat op zichzelf een prestatie is. Dat zie je meestal niet gebeuren.
Warner Brothers maakte het niet gemakkelijk. Muni vocht ze met hand en tand om Het verhaal van Louis Pasteur te produceren. Het budget was krap. Bijna onbestaande. Maar de biopic over de Franse microbioloog werkte. Het was een grote hit. En ten slotte luisterde de Academie. Muni won Beste Acteur.
Daar stopte hij niet. Het jaar daarop speelde hij in The Good Earth. Hij speelde een Chinese boer in de bewerking van de roman van Pearl Buck. Het was een zware rol. Toen kwam in 1937 Het leven van Emile Zola. Het drama over de Franse romanschrijver won de prijs voor Beste Film. Muni kreeg nog een acteerknikje. Hij stond in brand.
Maar niet elk project kwam op dezelfde manier terecht. Hij werd gecast als Benito Juárez in Juarez. De film speelde ook Bette Davis. Het was een drama over een Mexicaanse nationale held. Het kwam niet overeen met het succes van zijn eerdere biopics. Het momentum stokte.
Terugkeren naar de wortels
We hebben het hier niet over een carrièredaling. Gewoon een verschuiving. Na het matige We Are Not Alone uit 1939 ging Muni terug naar Broadway. Hij speelde in Key Largo. De productie liep van 1939 tot 1940. Hij verdeelde zijn tijd tussen toneel, scherm en later televisie.
Zijn terugkeer op Broadway was aanzienlijk. Hij won een Tony Award voor Inherit the Wind. De show liep van 1955 tot 1957. Hij speelde een personage naar het voorbeeld van Clarence Darrow. Het was een terugkeer naar vorm. Een terugkeer naar de macht.
Zijn latere filmrollen waren scherp. Engel op mijn schouder in 1946. Een komedie over gangsters. Het toonde zijn bereik. Dan was er in 1959 The Last Angry Man. Het was zijn laatste film. Hij speelde een kruisvaarder. Hij kreeg er een Oscarnominatie voor. Nog een laatste knikje.
Televisie werd zijn volgende fase. Hij had prominente rollen in verschillende anthologiereeksen. Zijn acteercarrière eindigde na een optreden in 1962 in Saints and Sinners. Hij ging met pensioen. Geen grote fanfare. Gewoon een rustige afsluiting van een leven voor de camera.
